رجل سیاسی یا کارگزار گوش‌به‌فرمان؟

✏️امیر دبیری‌مهر

♦️فروغی مانند دیگر رجال سیاسی و فرهنگی دهه اول قرن چهاردهم، در زمره برکشیدگان سیاسی و یک‌شبه به دولت رسیده نبود. او قبل از آنکه به وکالت مجلس و وزارت دولت برسد، سال‌ها معلمی و تحقیق و پژوهش کرد، در مدارس علمیه، ادب، مظفریه و خرد درس داد و بعد از تاسیس مدرسه علوم سیاسی، از جانب پدرش «محمدحسین ذکاء‌الملک» به معاونت مدرسه منصوب شد. او در جوانی، به دو زبان انگلیسی و فرانسه مسلط شد، در حرفه روزنامه‌نگاری هم تبحر یافت که نوشته‏های او در روزنامه «تربیت» نیز گواه این ادعاست (ایرج افشار، ۱۳۸۸). فروغی تا سال ۱۲۸۶، یعنی یک‌سال پس از انقلاب مشروطه، زیر سایه پدر، از ورود مستقیم به سیاست و حکمرانی برکنار بود و به علم، حکمت، ترجمه و تجربه مشغول بود. اما پس از مرگ محمدحسین ذکاءالملک، وارد وادی سیاست شد. بلافاصله به‌جای پدر، رئیس مدرسه علوم سیاسی شد. پس از خلع محمدعلی‌شاه که فروغی او را «بدذات فراش‌منش از طایفه رذل قاجاریه» می‏خواند، نماینده مردم تهران در مجلس دوم شورای ملی شد و در سال ۱۲۸۹، به ریاست مجلس رسید. در مجلس سوم هم نماینده بود اما در میانه راه، با قبول مسئولیت ریاست دیوان عالی تمیز یا همان دیوان عالی کشور، از نمایندگی استعفا ‏داد. او در ۳۴ سالگی، در کابینه صمصام‌السلطنه به وزارت مالیه و عدلیه رسید، در کابینه مستوفی‌الممالک و مشیرالدوله وزیر عدلیه بود، در ۴۲ سالگی، همراه با مشاورالممالک «علی قلی‌خان انصاری» وزیر خارجه کابینه وثوق‌الدوله، راهی کنفرانس صلح پاریس شد و تجربه دیپلماتیکی را برای خود رقم زد.

♦️چه جالب است که فروغِ فروغی، با دوران فراز دولت رضاشاهی و افولِ او، با فرود دولت رضاشاهی هم‌زمان است؛ به عبارت دیگر، اغلب محققان تاریخ معاصر معتقدند که دوران حکومت رضاشاه یا پهلوی اول، به دو بخش کاملا متمایز قابل تقسیم و بررسی است؛ بخش اول از سال ۱۳۰۴ تا ۱۳۱۴ است که دوران شکل‌گیری دولت مدرن و پیشرفت خیره‌کننده کشور است و دوره دوم، از سال ۱۳۱۴ تا ۱۳۲۰ است که دوران افول دولت رضاشاه، تحت‌تاثیر خودکامگی بیمارگونه اوست. فروغی در دوره دوم و شش‌سال خانه‌نشینی، دوباره به دغدغه و مسئولیت دیرین خود یعنی تالیف و ترجمه بازگشت؛ سیر حکمت در اروپا، آیین سخن‌وری و حکمت سقراط، محصول این دوران هستند. به‌جای وزارت‌خانه و کاخ‏های صدارت، ساکن فرهنگستان و دانشگاه علوم معقول و منقول شد و در شهریور ۱۳۲۰ که دولت رضاشاهی، نفس‏های پایانی خود را می‏کشید، مجددا با سلام و صلوات، برای نجات ایران به نخست‌وزیری دعوت شد. یکی از نکات جالب تاریخی درباره فروغی، نظر مشترک منفی سفرای اروپایی علیه اوست که نشان می‏دهد، سیاست او با خوش‌آمد آنها تنظیم نمی‏شده است. سفیر آلمان، روسیه و بریتانیا، او را دوست نداشتند. وزیرمختار بریتانیا درباره او می‏نویسد: «بقای سلسله پهلوی را زمانی می‏توان تضمین کرد که رجال لایق و برجسته کشور، از مناصب قدرت برکنار شوند و جای آنها به کسانی نظیر فروغی که برجستگی و استقلال فکری خاصی ندارند و جاه‌طلب و قدرت‌پرست نیستند، داده شود.»

♦️مدارا و پرهیز از جدل در گفتار و کردار، شاخصه شخصیت فروغی بود که هم فرزندانش در روش تربیتی از آن یاد می‏کنند و هم «نصرالله انتظام» رئیس تشریفات دربار در گرامی‌داشت روش دولت‌مردی، فروغی را به‌یاد می‏آورد. شاید بتوان این مدارا را در مقابل رضاشاه خودکامه، گوش‌به‌فرمانی تعبیر کرد؛ به همین دلیل، نباید فراموش کنیم که تیمورتاش و سردار اسعد بختیاری، در دورانی به فرمان رضاشاه کشته شدند که فروغی، دوران دوم نخست‌وزیری خود را سپری می‏کرد و هیچ اعتراض و تلاشی برای جلوگیری از این جنایت انجام نداد. البته نمی‏توان چنین قضاوتی را در خلاء داشت؛ از زمانه‌ای صحبت می‏کنیم که نفر اول سرکوب رضاشاهی یعنی آیرم نیز از ترس اینکه روزی نوبت مجازات خودش شود، به بهانه بیماری از ایران به آلمان گریخت و دیگر بازنگشت. اما نمی‏توان این نقد به فروغی را کتمان کرد که او اهل مجادله، ستیز و سرسختی در عرصه سیاست نبود. در هر صورت، این همه فرازوفرود، بدون درک شاخصه‏های اصلی شخصیت فروغی ممکن نیست و درک تصمیمات و اقدامات او می‏تواند همراه با ناداوری باشد. فروغی در پندنامه‌ای به فرزندانش «محمدعلی» و «ابوالحسن» می‏نویسد: «بدان که هیچ پیش‌آمدی هر اندازه بد به نظر آید، بلیه و مصیبت حقیقی نیست و از آن آشفته نباید شد. مگر اینکه کاری بکنی که شرافت ذاتی تو را لکه‌دار کند و پیشِ نفس خود خجل شوی و خدا از آن راضی نباشد.»

🔹*ادامه مطلب را می‌توانید در شماره ۲۵ سیاست‌نامه مطالعه کنید.*
🦉@politicalmagazine